Iltibas hukuk ne demek ?

“İltibas” Nedir? Bilimsel Merakla, Herkesin Anlayacağı Bir Rehber

Bazen bir markayı görür görmez “Aa, bu şuna çok benzemiyor mu?” dersiniz. İşte o an yaşadığınız şey, hukuk dilinde “iltibas” olarak adlandırılır: tüketicide karıştırma ihtimali. Bu yazıda “iltibas hukuk ne demek?” sorusuna; bilimsel bakışla ama mutfakta kahve içerken konuşuyormuşuz gibi sade bir dille cevap veriyoruz.

İltibas hukuk ne demek?

İltibas, bir işaretin (marka, logo, ambalaj, ticaret unvanı, hatta mağaza dekorasyonu) başka bir işaretle karıştırılma ihtimali yaratmasıdır. Türk hukukunda bu kavram iki ana kulvarda karşımıza çıkar:

Sınai Mülkiyet/Marka hukuku: 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nda markalar arasında karıştırılma ihtimali tescil ve ihlal değerlendirmelerinin temel ölçütüdür.

Haksız rekabet: Türk Ticaret Kanunu’nda (TTK m.54 ve devamı) iltibas yaratma; mal veya hizmeti, işletmeyi veya iş ürününü başkasıyla karıştıracak davranışlar olarak düzenlenir.

Kısacası, “iltibas hukuku” dediğimizde; tüketicinin zihnindeki karışıklığı ölçen ve ticaretin dürüstlüğünü koruyan bir normlar setinden söz ediyoruz.

Neden bilimsel bir lens?

Davranış bilimleri, bilişsel psikoloji ve veri analitiği bugün iltibasın ölçümünde güçlü araçlar sunuyor. İnsan zihni, görsel benzerlikleri hızla gruplayan bir “kestirme” (heuristic) kullanır. Bu nedenle; renk, şekil, sesleniş ve konsept yakınlıkları tüketicide “tanıdıklık yanılsaması” yaratır. Hukuk bu yanılsamayı “makul dikkatli ortalama tüketici” modeli üzerinden test eder.

Karıştırma ihtimalini ölçerken sorulan bilimsel sorular

Görsel benzerlik: Logoların formu, yazı karakteri, renk paleti ne kadar yakın?

İşitsel benzerlik: Markaların söyleniş ritmi, hece yapısı, vurgu desenleri benzer mi?

Kavramsal benzerlik: İki işaret aynı metafora mı yaslanıyor (ör. “kanat”, “hız”, “doğa”)?

Ürün/hizmet yakınlığı: Aynı raf, aynı kategori, aynı dağıtım kanalı mı?

Ayırt edicilik seviyesi: Önceki markanın özgünlüğü yüksek mi, tanınmışlık düzeyi nedir?

Tüketici dikkat seviyesi: Bu kategori “düşük dikkat” (günlük tüketim) mi, “yüksek dikkat” (medikal cihaz) mı?

Bu soruların her biri, deneysel psikolojiden aşina olduğumuz duyusal ve kavramsal benzerlik ölçütleri ile birebir ilişkilidir.

Marka hukukunda iltibas: Tescilden ihlale

Tescil aşaması

Yeni bir marka başvurusu, önceki markalarla iltibas yaratma ihtimali taşıyorsa reddedilir. İdare veya mahkeme; bütünsel izlenimi esas alır: Markayı mikroskopla değil, raf önünde bir saniyelik bakış gibi doğal koşullarda değerlendirir.

İhlal (infringement) aşaması

Piyasada kullanılan bir işaret, önceki markanızla karıştırılıyorsa; durdurma, tazminat, el koyma gibi yaptırımlar gündeme gelir. Burada “ilk ilgi (initial interest) karışıklığı” ve “satış sonrası (post-sale) karışıklık” gibi modern alt tipler de tartışılır: Ürün satın alınmasa bile, trafik çekmek için benzerlik yaratmak haksız avantaj sağlayabilir.

Haksız rekabette iltibas: Ambalajdan mağaza atmosferine

TTK perspektifinde iltibas sadece marka adına sıkışmaz. Ambalaj tasarımı, ürün formu, mağaza içi düzen, web sitesi mimarisi gibi ticari sunum öğeleri de karıştırma yaratacak şekilde taklit edilirse haksız rekabet oluşabilir. Buradaki temel soru şudur:

> “Ortalama müşteri, bu ürünü/işletmeyi ötekiyle karıştırır mı; bağlantı, sponsorluk veya ekonomik bağ olduğunu zanneder mi?”

Ölçümlemede veri: Anketler, deneyler ve dijital izler

Bilimsel yaklaşım pratikte nasıl görünür?

Tüketici anketleri: Körlemesine gösterimle spontan çağrışım ve yardımlı hatırlama ölçülür.

A/B testleri: Ambalaj veya logo varyantları gerçek kullanıcı akışında test edilir.

Dijital iz analizi: Arama sorguları, tıklama yolları, oturum ısı haritaları benzerlik algısına dair ipuçları verir.

Ses benzerliği ölçümü: Levenshtein mesafesi, fonetik algoritmalar (ör. Soundex’in Türkçe uyarlamaları) ile işitsel yakınlık skorlanabilir.

Bu kanıtlar tek başına hüküm kurdurmaz; ama hukuki kanaati güçlendiren objektif göstergeler sunar.

Beklenmedik alanlar: Yapay zekâ, oyun ve şehir içi yönlendirme

Yapay zekâ: Sesli asistanların marka adlarını okuma biçimi, işitsel iltibas riskini artırabilir. Algoritmalar benzer seslenişleri “eş anlamlı” sanıp sonuçları çarpıtabilir.

Oyun ekonomisi: Oyun içi mağazalardaki ikon setleri birbirine çok benzediğinde, kullanıcı yanlış paketi satın alabilir—dijital iltibas!

Kentsel tasarım: Toplu taşıma uygulamalarında benzer adlandırmalar (ör. iki durak adının fazlaca yakın olması) kamusal iltibas doğurur: Yolcu yanlış durağa gider, zaman/maliyet kaybı oluşur.

Strateji rehberi: İltibas riskini nasıl yönetiriz?

Proaktif adımlar

Ayırt edici çekirdek: İsim + görsel kimlik + slogan üçlüsünde özgün bir kombinasyon kurun.

Benzerlik taraması: Başvuru öncesi görsel/işitsel/kavramsal arama yapın; sadece harf harfine değil, algısal yakınlıklara bakın.

Kategori mimarisi: Ürün hattınızı net segmente edin; raf komşuluğu riskini azaltın.

Reaktif adımlar

Delil ekonomisi: Erken dönemde anket, kullanıcı testi ve dijital metrikleri toplayın.

Düzeltici önlemler: Renk paleti, yazı tipi, ikonografi ve ambalaj biçiminde anlamlı farklılaştırmaya gidin (kozmetik değil).

İletişim: “Bu marka X ile bağlantılı değildir” benzeri açıklamalar tek başına yeterli olmasa da, geçiş döneminde karışıklığı azaltır.

Merak uyandıran sorular

İltibas testinde yapay zekâ destekli görsel benzerlik algoritmaları hakeme dönüşürse, insan algısının yerini ne kadar doldurabilir?

Kavramsal benzerlik (ör. aynı metafor) marka hukukunda gereğinden az mı, çok mu etkili?

“Kullanıcı deneyimi tasarımı” haksız rekabetin yeni cephesi mi olacak?

Sonuç: Bilim ve hukukun buluştuğu yer

“İltibas hukuk” temelde insan algısı ile ticari dürüstlük arasındaki dengeyi kurar. Bilimsel araçlar—anketler, algoritmalar, deneyler—bu dengeyi ölçmemize yardım eder; ama nihai amaç değişmez: Tüketicinin yanılmasını önlemek, adil rekabeti korumak. Markanızı tasarlarken ve pazara sunarken; görsel, işitsel ve kavramsal katmanların bütünsel izlenimde nasıl birleştiğini düşünün. Çünkü çoğu zaman kararı, bir saniyelik o bakış verir.